ڳوٺ خانڻ ناريجو

منهنجو ڳوٺ — خانڻ  ناريجو

خانڻ  ناريجو منهنجي لاءِ رڳو هڪ ڳوٺ جو نالو ناهي، پر هيءُ هڪ اهڙو ماڳ آهي، جنهن ۾ ڪيترن ئي نسلن جي تاريخ، سڃاڻپ، روايتون ۽ اجتماعي يادون سمايل آهن. ڳوٺ جي وڏڙن جي روايت موجب، خانڻ  ناريجو جي تاريخ سؤ سالن کان به وڌيڪ پراڻي آهي. پنهنجي ڊگهي تاريخي سفر دوران هن ڳوٺ ڪيتريون ئي تبديليون ڏٺيون آهن، پر ان باوجود پنهنجي روايتي سڃاڻپ، سماجي رشتن ۽ ثقافتي حيثيت کي برقرار رکيو آهي.

سنڌوءَ جي کاٻي ڪناري تي هڪ ڳوٺ

خانڻ ناريجو سنڌو درياهه جي کاٻي ڪناري واري ڪچي واري علائقي يوسي راضي ديرو، تعلقه گمبٽ، ضلع خيرپور ميرس ۾ آباد آهي. سنڌو درياهه جي ڀرسان هجڻ هن ڳوٺ جي زندگي ۽ تاريخ تي گهرو اثر وڌو آهي.

خانڻ  ناريجو هميشه پنهنجي موجوده جاءِ تي آباد نه رهيو آهي. وقت گذرڻ سان سنڌو درياهه جي چاڙهه، ٻوڏن ۽ درياهه جي ڪنارن ۾ ايندڙ تبديلين سبب ڳوٺ کي ڪيترائي ڀيرا هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ٿيڻو پيو. موجوده جاءِ اهو تازو ماڳ آهي، جتي ٻوڏن جي تباهي ۽ لڏپلاڻ کان پوءِ ڳوٺاڻن پنهنجي آبادي ٻيهر قائم ڪئي آهي.

درياهه جي ڪناري تي رهڻ پنهنجي جاءِ تي هڪ خوبصورتي آهي، پر ان سان گڏ وڏا خطرا ۽ مسئلا پڻ وابسته آهن. جڏهن به ٻوڏ اچي ٿي ته ڳوٺاڻن کي سخت تڪليفن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. سندن گهر، زمينون، روزگار ۽ خاص طور تي چوپايو مال خطري ۾ پئجي وڃي ٿو. پنهنجي خاندانن ۽ مال جي حفاظت لاءِ ڳوٺاڻن کي ڏکين حالتن مان گذرڻو پوي ٿو.

ان ڪري خانڻ ناريجو جي تاريخ دراصل همت، حوصلي ۽ ثابت قدميءَ جي تاريخ پڻ آهي. ٻوڏن جي بار بار تباهي ۽ لڏپلاڻ باوجود ڳوٺاڻن هر ڀيري پنهنجا گهر ٻيهر اڏيا ۽ پنهنجي زندگيءَ جو سفر جاري رکيو.

تعليم ۽ علم

ڳوٺ جي زندگيءَ ۾ تعليم کي هميشه اهم حيثيت حاصل رهي آهي. 1973ع ۾ گورنمنٽ پرائمري اسڪول خانڻ ناريجو  قائم ڪيو ويو، جنهن سان ڳوٺ جي ٻارن لاءِ پنهنجي ڳوٺ ۾ ئي بنيادي تعليم حاصل ڪرڻ جو رستو هموار ٿيو. ان کان پوءِ 1990ع واري ڏهاڪي ۾ مڊل اسڪول قائم ٿيو، جنهن سان تعليم جا موقعا وڌيڪ وسيع ٿيا. ان کان علاوه هڪ خانگي مڊل اسڪول پڻ هڪ غير سرڪاري تنظيم (NGO) جي سهڪار سان هلي رهيو آهي.

خانڻ ناريجو مان اهڙا پڙهيل لکيل ماڻهو پڻ پيدا ٿيا آهن، جيڪي اعليٰ تعليمي ادارن ۾ پنهنجون خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن. انهن ۾ مسٽر الطاف حسين ناريجو، مسٽر امير علي ناريجو ۽ مسٽر گلاب علي ناريجو شامل آهن، جيڪي خانگي ڪاليجن ۾ انگريزي مضمون جا ليڪچرار طور پنهنجون خدمتون سرانجام ڏئي رهيا آهن.

ڳوٺ جي تجربيڪار ۽ عزت وارن استادن ۾ استاد غلام سرور ناريجو صاحب، استاد علي خان ناريجو صاحب ۽ استاد عبدالستار ناريجو صاحب خاص طور تي ذڪر لائق آهن، ان کان علاوه ٻيا به ڪيترائي استاد ۽ سرڪاري ملازم پنهنجي پنهنجي ذميوارين کي نڀائي رهيا آهن.

زراعت، مال پالڻ ۽ روزگار

خانڻ  ناريجو جا گهڻا ماڻهو بنيادي طور تي هاري ۽ آبادگار آهن. زراعت روايتي طور ڳوٺاڻن جي روزگار جو اهم ذريعو رهي آهي. هتي مختلف نقد آور فصلون پوکيون وڃن ٿيون، جيڪي ڳوٺاڻن جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو آهن.

مال پالڻ پڻ ڳوٺ جي معاشي زندگيءَ جو اهم حصو آهي. ڪيترائي ڳوٺاڻا چوپايو مال پالين ٿا ۽ کير سان گڏ چوپايو مال پڻ وڪرو ڪن ٿا، جنهن سان سندن خاندانن کي اضافي آمدني حاصل ٿئي ٿي.

ڳوٺ ۾ دڪانداري ۽ ننڍا ڪاروبار پڻ موجود آهن. ڪجهه ڳوٺاڻا هوٽل هلائين ٿا، جڏهن ته ٻيا مختلف ڪاروباري سرگرمين ۾ مصروف آهن.

بجلي ۽ شمسي توانائي

خانڻ  ناريجو جي تاريخ ۾ هڪ اهم تبديلي 1990ع واري ڏهاڪي ۾ آئي، جڏهن حڪومت طرفان ڳوٺ ۾ بجلي فراهم ڪري بجليءَ جو نظام نصب ڪيو ويو. ڳوٺاڻن لاءِ بجليءَ جي اچڻ جديد زندگيءَ ڏانهن هڪ اهم قدم هو.

بدقسمتيءَ سان ڪجهه سالن کان پوءِ بجليءَ جي فراهمي بند ٿي وئي. پر ڳوٺاڻن حالتن آڏو هٿيار نه ڦٽا ڪيا، بلڪه نئين صورتحال سان پاڻ کي هم آهنگ ڪيو. اڄ ڪيترائي ڳوٺاڻا پنهنجي گهرن جي ضرورتن سان گڏ زرعي مقصدن لاءِ پڻ شمسي توانائي استعمال ڪن ٿا.

مذهب ۽ اجتماعي زندگي

خانڻ  ناريجو ۾ چار مسجدون آهن، جتي ڳوٺاڻا پنج وقت نماز ادا ڪن ٿا. جمعي ۽ عيد جون نمازون پڻ گڏيل طور ادا ڪيون وڃن ٿيون، جيڪي ڳوٺاڻن جي مذهبي وابستگيءَ سان گڏ سندن ڀائپي ۽ اجتماعي اتحاد کي پڻ مضبوط ڪن ٿيون.

پروفيشنل ماڻهو ۽ ملڪي خدمت

خانڻ ناريجو پنهنجي پڙهيل لکيل ۽ پروفيشنل ماڻهن تي فخر ڪري سگهي ٿو. ڳوٺ سان تعلق رکندڙ وڪيلن ۾ ممتاز علي ناريجو، مسعود احمد ناريجو، نياز حسين ناريجو ۽ قربان علي ناريجو شامل آهن.

ڳوٺ جا نوجوان پڻ ملڪ جي خدمت ۾ پنهنجو حصو وجهي رهيا آهن. ڪيترائي نوجوان پاڪستان رينجرز، سنڌ پوليس ۽ پاڪ فوج ۾ پنهنجون ذميواريون ادا ڪري رهيا آهن.

خانڻ  ناريجو جا ڪجهه ڳوٺاڻا پاڪستان اسٽيل ملز، ڪراچي ۾ پڻ پنهنجون خدمتون سرانجام ڏئي چڪا آهن. پر پاڪستان اسٽيل ملز جي غير فعال ٿيڻ سبب انهن مان ڪجهه ماڻهو هاڻي بيروزگاريءَ کي منهن ڏئي رهيا آهن، جنهن سان سندن خاندانن جي معاشي حالتن تي پڻ اثر پيو آهي.

سياست ۽ عوامي خدمت

خانڻ  ناريجو جا ڪجهه ڳوٺاڻا سياست ۽ عوامي معاملن ۾ پڻ سرگرم آهن. ڪيترائي ماڻهو پنهنجي سياسي رابطن ۽ اثر رسوخ ذريعي پنهنجي ڳوٺاڻن جي مدد ڪن ٿا ۽ ڳوٺ جي مسئلن کي لاڳاپيل ادارن تائين پهچائڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪن ٿا.

جيڪڏهن سياست ذاتي مفاد بدران عوامي خدمت جو ذريعو بڻجي وڃي ته اها ڳوٺ ۽ سرڪاري ادارن جي وچ ۾ هڪ مضبوط پل بڻجي سگهي ٿي.

روڊ، گهٽيون ۽ نيڪال جو نظام

خانڻ  ناريجو کي ڀرپاسي جي علائقن سان ملائيندڙ روڊ موجود آهي ۽ علائقي ۾ لانڍيون جي نالي سان پوليس ٿاڻو پڻ موجود آهي.

پر ان باوجود ڳوٺ کي اسڪولن لاءِ وڌيڪ استادن جي، بنيادي شهري سهولتن جي وڌيڪ ضرورت آهي. انهن مان هڪ اهم ضرورت پڪين گهٽين جي تعمير آهي. برساتن ۽ ٻوڏن دوران ڪچيون گهٽيون ڳوٺاڻن لاءِ اچ وڃ کي انتهائي مشڪل بڻائي ڇڏين ٿيون. 

ڳوٺ ۾ هڪ مناسب نيڪال ۽ ڊرينيج جو نظام پڻ ضروري آهي. برساتن ۽ ٻوڏن جي وقت پاڻيءَ جي مناسب نيڪال جو انتظام نه هجڻ ڪري ڳوٺاڻن کي سخت تڪليفون پيش اچن ٿيون ۽ صفائيءَ جا مسئلا پڻ پيدا ٿي سگهن ٿا.

پڪيون گهٽيون ۽ ڊرينيج جو نظام ڪا عياشي ناهي؛ اهي ڪنهن به آباديءَ لاءِ بنيادي ضرورتون آهن. خانان ناريجو جا ماڻهو به ٻين آبادين وانگر صاف، محفوظ ۽ باوقار زندگيءَ لاءِ بنيادي سهولتن جا حقدار آهن.

ٻوڏ — هڪ مسلسل آزمائش

خانڻ ناريجو جي ماڻهن لاءِ ٻوڏ هڪ وڏي آزمائش رهي آهي. ڪچي واري علائقي ۽ سنڌو درياهه جي ڀرسان هجڻ سبب درياهه جو وڌيل پاڻي گهرن، زرعي زمينن ۽ چوپائي مال لاءِ خطرو بڻجي وڃي ٿو.

جڏهن ٻوڏ اچي ٿي ته ڳوٺاڻن کي تمام گهڻيون تڪليفون برداشت ڪرڻيون پون ٿيون. خاص طور تي چوپائي مال جي حفاظت هڪ وڏو مسئلو بڻجي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ته مال پالڻ سندن روزگار جو اهم حصو آهي.

پر هر ڏکيائيءَ باوجود خانڻ ناريجو جا ماڻهو پنهنجي همت، حوصلي ۽ ثابت قدميءَ سان هر ڀيري نئين سر زندگي شروع ڪندا رهيا آهن.

آبادي ۽ ڀرپاسي جا ڳوٺ

خانڻ ناريجو جي آبادي هزارن ۾ آهي. هيءُ ڳوٺ ٻين ڪيترن ئي ناريجا ڳوٺن سان گهيريل آهي، جن ۾ علي خان ناريجو، حاجي عثمان ناريجو ۽ حاجي سوڍو ناريجو جا ڳوٺ شامل آهن.

ڀرپاسي ۾ ٻين قبيلن جا ڳوٺ پڻ آباد آهن، جن ۾ شاه  محمد کھڙو ڳوٺ، محمد صالح کھڙو ڳوٺ ۽ استاد علي بخش ڪورائي صاحب جو ڳوٺ شامل آهن. خانڻ  ناريجو ۾ مرحوم حاجي محمد يعقوب منگي جي اولاد جا پڻ ڪجهه گهر موجود آهن، هن خاندان جا نوجوان به پاڪ آرمي ۽ سنڌ پوليس جي کاتن ۾ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏئي رھيا آھن. 

هڪ زنده ڪهاڻي — همت ۽ ثابت قدميءَ جي

خانڻ ناريجو سنڌ جي ٻهراڙيءَ جي زندگيءَ جو هڪ خوبصورت ۽ معنيٰ خيز عڪس آهي، جتي زراعت سان گڏ تعليم آهي، روايتن سان گڏ جديد پيشا آهن، مذهب سان گڏ اجتماعي زندگي آهي ۽ مشڪلاتن سان گڏ همت ۽ حوصلو آهي.

هيءَ رڳو اسڪولن، مسجدن، روڊن، زراعت ۽ روزگار جي ڪهاڻي ناهي. هيءَ انهن ماڻهن جي ڪهاڻي پڻ آهي، جن سنڌو درياهه جي چاڙهه، ٻوڏن جي تباهي ۽ بار بار لڏپلاڻ کي منهن ڏنو، پنهنجا گهر ٻيهر اڏيا، پنهنجي ٻارن کي پڙهايو ۽ پنهنجي ملڪ ۽ معاشري جي خدمت جاري رکي.

هڪ طرف نقد آور فصل پوکيندڙ هاري آهن، ته ٻي طرف کير ۽ چوپايو مال وڪڻندڙ ماڻهو آهن؛ دڪاندار ۽ هوٽل هلائيندڙ آهن ته وڪيل ۽ ڪاليجن جا ليڪچرار به آهن؛ ٻارن کي تعليم ڏيندڙ استاد آهن ته ملڪ جي خدمت ڪندڙ رينجرز، پوليس ۽ پاڪ فوج جا نوجوان به آهن. پاڪستان اسٽيل ملز ۾ خدمت ڪندڙ ۽ هاڻي ان جي غير فعال ٿيڻ سبب بيروزگاريءَ کي منهن ڏيندڙ ماڻهو پڻ هن ڳوٺ جي اجتماعي ڪهاڻيءَ جو حصو آهن.

پر خانڻ ناريجو کي اڃا به توجهه جي ضرورت آهي. پڪيون گهٽيون، مناسب ڊرينيج ۽ نيڪال جو نظام، ٻوڏن کان بچاءَ جا بهتر انتظام، بنيادي شهري سهولتون ۽ پاڪستان اسٽيل ملز جي غير فعال ٿيڻ سبب متاثر ٿيل ماڻهن لاءِ روزگار جا موقعا اهڙا مسئلا آهن، جن تي لاڳاپيل اختيارين کي سنجيدگيءَ سان ڌيان ڏيڻ گهرجي.

ڳوٺ جي عظمت رڳو ان ڳالهه سان نٿي ماپي سگهجي ته اتي ڪيترا گهر آهن يا ان جي آبادي ڪيتري آهي. ڳوٺ جي اصل عظمت ان ڳالهه ۾ آهي ته اهو ڪهڙا ماڻهو پيدا ڪري ٿو، ڪهڙيون روايتون محفوظ رکي ٿو، ڪهڙو علم هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ڪري ٿو ۽ ان جا ماڻهو معاشري ۽ ملڪ لاءِ ڪهڙيون خدمتون انجام ڏين ٿا.

خانڻ ناريجو رڳو رهڻ جي جاءِ ناهي؛ اهو اسان جي تاريخ جو هڪ زنده باب، اسان جي وڏڙن جي نشاني، سنڌو درياهه جي بدلجندڙ وهڪري جو شاهد، ٻوڏن جو بچيل ۽ آزمايل مسافر، اسان جي يادن جو مسڪن ۽ ايندڙ نسلن لاءِ هڪ مضبوط بنياد آهي.

هن ڳوٺ جي ڪهاڻي اڃا مڪمل ناهي ٿي. ان جا وڏڙا پنهنجي تاريخ جا امين آهن، استاد علم جا ڏيئا ٻاري رهيا آهن، هاري ڌرتيءَ کي آباد ڪري رهيا آهن، پروفيشنل ماڻهو ڳوٺ جو نالو روشن ڪري رهيا آهن، سرڪاري ملازم پنهنجون ذميواريون نڀائي رهيا آهن ۽ نوجوان ملڪ جي خدمت ڪري رهيا آهن.

خانڻ ناريجو جي ڪهاڻي، حقيقت ۾، اسان جي ماضي، حال ۽ مستقبل جي گڏيل ڪهاڻي آهي.